İSG Çalışma MerkeziFM-200 gazlı söndürme: nasıl çalışır, insan güvenliği nasıl korunur?
Sunucu odası, elektrik panosu odası veya arşiv gibi su kullanılamayan yerlerde sık görülen FM-200 sistemi, yangını saniyeler içinde söndürür ve cihazlara zarar vermez. Ama her gaz sistemi gibi, doğru kurulmazsa insan güvenliği riski taşır. Çalışma mantığı ve işverenin bilmesi gerekenleri bir arada anlatıyoruz.
B Sınıfı İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanı · Kocaeli
2 Kasım 2026 · 6 dk okuma · Mevzuat kontrolü: 02.11.2026
PDF olarak indir
Kaynaklar sayfalı, okunaklı makale PDF dosyası. Giriş yapan kullanıcıya kişiye özel altbilgiyle verilir.
Bu yazıda
- FM-200, HFC-227ea (1,1,1,2,3,3,3-heptafluoropropan) gazının ticari adıdır; NFPA 2001 kapsamında temiz ajan olarak sınıflanır ve söndürdükten sonra cihazlarda kalıntı bırakmaz.
- Fike veri sayfasına göre söndürmeyi esas olarak sıvıdan buhara geçişte ısı emerek yapar ve yanma reaksiyonunu bozar; oksijeni düşürmez, insanlar görmeye ve nefes almaya devam eder.
- Orr veri sayfasındaki değerler: Sınıf A için 6,25%, n-heptan için 8,0%; NOAEL 9,0%, LOAEL 10,5%; boşaltma süresi 10 saniye veya daha kısa.
- Fike, insanlı alanlarda 6,25-10,5% aralığı ve en çok 5 dakika maruziyet, insansız alanlarda 11-12% ve 30 saniye değerlerini verir; 10,5%'in üzerinde insanlı ortamda kullanmamayı önerir.
- Ajanın kendisinden çok, yangın veya sıcak yüzeyle temasta oluşan bozunma ürünleri (hidrojen florür dâhil) endişe yaratır; yangın sonrası ortam ölçülmeden girilmemelidir.
- Yüksek küresel ısınma potansiyeli ve Kigali Değişikliği kapsamında kontrol altına alınması nedeniyle, yeni projelerde alternatif ajan karşılaştırması yapılmalıdır.
1 · TEMELFM-200 nedir, neden bu kadar yaygındır?
FM-200, 1,1,1,2,3,3,3-heptafluoropropan (CF₃CHFCF₃) gazının, yani HFC-227ea'nın ticari adıdır. Gaz, veri merkezleri ve telekomünikasyon tesisleri gibi su püskürtmenin zarar vereceği alanlarda ve birçok yanıcı sıvı ve gaz yangınında kullanılır; NFPA 2001'e göre temiz ajan sınıfındadır ve boşaltma sonrası ekipmanda kalıntı bırakmaz (Vikipedi). Kaynama noktası −16,4 °C olduğundan, boşaltma anında hızla buharlaşır (Orr).
Su, köpük veya toz ile söndürmenin yarattığı hasar, bu tür alanlarda yangının kendisinden pahalı olabilir. Gaz, kapalı hacmi doldurup alevi her noktada aynı anda hedef alır; bu nedenle sunucu odası, elektrik odası, arşiv ve benzeri alanlarda tercih edilir.
Okuduğunuz konunun sahadaki evrakı hazır
Risk analizi, eğitim slaytı, acil durum planı ve kontrol formları Evrak Merkezi'nde. Hesap gerekmez; PDF indirmeden de inceleyebilirsiniz.
2 · MEKANİZMAYangını nasıl söndürür?
Fike veri sayfasına göre FM-200, söndürmeyi esas olarak sıvı hâlden buhara geçerken ısı emerek yapar ve ayrıca yanma reaksiyonunu bozar. Orr veri sayfası da mekanizmayı kimyasal ve fiziksel bir birleşim olarak anlatır ve ajanın ortamdaki oksijeni azaltmadan çalıştığını belirtir (Fike; Orr). Bu fark, karbondioksit ve azot gibi oksijeni azaltan sistemlerle FM-200 arasındaki temel güvenlik farklarından biridir.
Etkili olması için gazın korunan hacimde, hedef yangın için gereken konsantrasyona kısa sürede ulaşması ve bir süre orada kalması gerekir. Bu yüzden korunan oda kapalı olmalı, kapı ve geçişler sızdırmaz, klima ve damperler boşaltma anında kapanmalıdır. Aksi hâlde gaz sızar ve konsantrasyon düşer.
Sahada ne anlama gelir?
Gaz sistemi, odanın bir parçasıdır. Duvara açılan yeni bir kablo geçişi, açık bırakılan bir kapı veya devreye girmeyen bir damper, sistemin tasarım hesabını bozabilir. Oda değiştiğinde sistem hesabı da gözden geçirilmelidir.
3 · KONSANTRASYONTasarım konsantrasyonu ve güvenlik sınırları
Gereken konsantrasyon, söndürülecek yangının türüne göre değişir. Orr veri sayfasındaki söndürme değerleri: Sınıf A (yüzey yangını) için 6,25%, toluen için 7,0%, n-heptan için 8,0%, aseton için 8,3% ve izopropanol için 9,0% (hacimce). Tasarımcı bu değerlere güvenlik payı ekleyerek proje konsantrasyonunu belirler.
İnsan güvenliği için iki eşik önem taşır: NOAEL (gözlenen zararlı etkinin görülmediği en yüksek düzey) 9,0%, LOAEL (gözlenen zararlı etkinin görüldüğü en düşük düzey) 10,5%'tir (Orr). Vikipedi, ABD EPA'nın insanlı alanlarda 9% hacim konsantrasyonuna çıkış süresi şartı koymadığını, 10,5%'e kadar ise sınırlı süre izin verdiğini aktarır.
| Alan türü | Tasarım aralığı (Fike) | Azami maruziyet (Fike) |
|---|---|---|
| Normalde insan bulunan alan | 6,25% - 10,5% | 5 dakika |
| Normalde insan bulunmayan alan | 11,0% - 12,0% | 30 saniye |
Fike, gerekli tasarım konsantrasyonu 10,5%'in üzerindeyse sistemi normalde insan bulunan alanlarda önermediğini de belirtir. Yani "insanlı oda" ile "insansız oda" ayrımı, sistemin tasarımında baştan netleştirilmelidir.
4 · SIRAAlarmdan boşaltmaya olayların sırası
Sistemin çalışması, ardışık adımlardan oluşur. Ayrıntıları (kaç dedektörün onay vereceği, gecikme süresi, bekleme süresi) tasarım ve proje belirler; genel sıra şöyledir:
Pratikte en kritik bölüm ikinci adımdır. Ön uyarı alarmı sırasında odada olan kişinin çıkabilmesi için çıkış yolu açık, kapı içeriden kolay açılır ve levhalar görünür olmalıdır. Dedektör ve alarm zinciri hakkında ayrıntı için serimizdeki otomatik algılama makalesine bakın.
5 · BOZUNMAGazın kendisinden çok bozunma ürünleri
Orr veri sayfası, ajanın yangın veya sıcak yüzeyle temasında bozunma ürünlerinin oluştuğunu ve bunlara maruziyetin, ajanın kendisine maruziyetten daha büyük endişe kaynağı olduğunu belirtir. Vikipedi, yüksek sıcaklıkta az miktarda hidrojen florür, karbonil florür, karbon monoksit ve karbon dioksit oluşabileceğini, asit tutucu bir katkının hidrojen florürü azalttığını ve oda atmosferinin yeniden girişten önce test edilmesi gerektiğini aktarır. Sıvı ajanla temas donma yanığına neden olabilir.
Bu nedenle yangın sonrası kural basittir: boşaltma yapılmış bir odaya, havalandırılıp atmosfer ölçülmeden ve yetkili kişi izin vermeden girilmez. Arıza veya yanlış alarm sonrası boşaltma olduysa da aynı kural geçerlidir.
6 · ÇEVREİklim etkisi: neden alternatifler konuşuluyor?
HFC-227ea'nın ozon tabakasına zararı yoktur (ODP 0, Fike ve Orr); ancak sera etkisi güçlüdür. Fike, 100 yıllık küresel ısınma potansiyelini 2.900, Vikipedi ise 3.220 olarak verir (ölçüm tabanı kaynağa göre değişir); atmosferik ömrü yaklaşık 31 ile 42 yıl arasındadır. Madde, 2016 Kigali Değişikliği ile Montreal Protokolü'nün kontrol listesine alınmış, değişiklik Ocak 2019'dan itibaren yürürlüktedir (Vikipedi).
Bu bilgi, mevcut sistemi hemen sökmek için bir gerekçe değildir; ama yeni proje, yenileme veya doldurma kararlarında alternatif ajanlarla maliyet, gerekli depolama hacmi, insan güvenliği ve düzenleme riskinin birlikte karşılaştırılması gerektiğini gösterir. Güncel yasal durumu, ülkeniz ve sektörünüz için doğrulayın.
Evrakı sıfırdan hazırlamayın
Bu başlıkla ilgili formlar ve örnek dokümanlar Evrak Merkezi'nde derli toplu duruyor. Hesap gerekmez.
7 · STANDARTTasarım, montaj ve bakım hangi standartlara dayanır?
Avrupa'da sabit gaz söndürme sistemlerinin tasarım, montaj ve bakımı için BS EN 15004-1 (ISO 14520-1:2013'ün değiştirilmiş hâli) kullanılır; bileşenler için EN 12094 serisi ayrı ürün gereklerini tanımlar (BSI). ABD'de karşılığı NFPA 2001'dir. İşyerinizde hangi standardın ve hangi sürümün esas alındığı proje dosyasında yazılı olmalıdır.
Standartlar; kapalılık (sızdırmazlık) doğrulaması, uyarı levhaları, ön uyarı alarmı, devre dışı bırakma kuralı, bakım ve silindir kontrolleri gibi konuları kapsar. Bu yazı bakım aralığı vermez: sürelerin üretici, standart ve yerel yönetmelik şartından doğrulanması gerekir.
8 · SORUMLULUKİşverenin sorumluluk alanı
- Doğru tasarım: Korunan hacim, yangın yükü, insan bulunma durumu ve seçilen konsantrasyon proje dosyasında yazılı mı?
- Sızdırmazlık: Oda değiştiğinde (kablo geçişi, yeni kapı, açılan duvar) sistemin hesabı yenilendi mi?
- İnsan güvenliği: Ön uyarı alarmı, çıkış yolu, kapı açılımı ve uyarı levhaları çalışıyor mu?
- Devre dışı bırakma: Bakım sırasında sistemin yanlışlıkla boşalmaması için yazılı kural ve fiziksel önlem var mı?
- Bakım ve test: Silindir basıncı ve ağırlığı, hatlar, dedektörler ve panel için kayıt güncel mi?
- Boşaltma sonrası: Havalandırma, atmosfer ölçümü ve giriş izni için yazılı prosedür var mı?
Yönetmelikten sahaya
Gaz söndürme sistemi, risk değerlendirmesinde ayrı bir madde olmalıdır: yangın riski azalırken, "kapalı alanda gaz boşalması" gibi yeni bir risk doğar. Bu riskin kontrol önlemleri, acil durum planı ve eğitimle bağlanmalıdır.
9 · YANILGISahada sık duyulan beş yanılgı
10 · KONTROLSaha kontrol listesi
Bölge girişinde on soru
- Giriş kapısında gaz sistemi uyarı levhası var ve okunuyor mu?
- Ön uyarı alarmı ve flaşör çalışıyor, çıkış yolu açık mı?
- Kapı içeriden kolay açılıyor mu?
- Kablo geçişleri ve duvar açıklıkları kapatıldı mı?
- Klima ve damperlerin boşaltmada kapanması test edildi mi?
- Silindir basınç ve ağırlık kontrolleri güncel mi?
- Sistem manuel/otomatik durumu panelde net görünüyor mu?
- Bakım sırasında devre dışı bırakma kuralı yazılı ve uygulanıyor mu?
- Boşaltma sonrası giriş prosedürü ve ölçüm cihazı hazır mı?
- Çalışanlar ve bakımcılar sistemi ve alarmı biliyor mu?
Sık sorulanlarKısa cevaplar
FM-200 oksijeni azaltır mı?
Hayır. Orr veri sayfası, ajanın oksijeni azaltmadan çalıştığını, Fike veri sayfası ise esas olarak ısı emerek ve yanma reaksiyonunu bozarak söndürdüğünü belirtir. Karbondioksit sistemleri ise ortamı oksijen bakımından fakirleştirir ve çok daha yüksek riskli kabul edilir.
NOAEL ve LOAEL ne demektir?
NOAEL, zararlı etkinin gözlenmediği en yüksek konsantrasyondur; LOAEL ise zararlı etkinin gözlendiği en düşük konsantrasyondur. FM-200 için Orr veri sayfası NOAEL değerini 9,0%, LOAEL değerini 10,5% olarak verir.
Gaz boşaldıktan sonra odaya hemen girilebilir mi?
Hayır. Bozunma ürünleri oluşabileceğinden oda havalandırılmalı, atmosfer ölçülmeli ve yetkili kişi izin vermelidir.
FM-200 yerine hangi ajanlar kullanılıyor?
Karşılaştırma projeye göre yapılır: farklı kimyasal temiz ajanlar, inert gaz sistemleri ve diğer seçenekler. İklim etkisi, insan güvenliği, depolama hacmi ve maliyet birlikte değerlendirilmelidir.
Sahada kullanacağınız evrakları mı arıyorsunuz?
Eğitim slaytları, risk analizi, acil durum planı ve kontrol formları Evrak Merkezi'nde. Hesap gerekmez.
- Orr Protection, FM-200 (HFC-227ea) ajan veri sayfası F-93-1900 (orrprotection.com)
- Fike, HFC-227ea veri sayfası (IV10201) (my.fike.com)
- Vikipedi, 1,1,1,2,3,3,3-Heptafluoropropane (en.wikipedia.org)
- BSI, BS EN 15004-1: Sabit yangın söndürme sistemleri, gaz söndürme sistemleri, Bölüm 1 tasarım, montaj ve bakım (knowledge.bsigroup.com)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; işyerinize özel durumda yetkili İSG uzmanı ve işyeri hekimine danışın. Mevzuat metinleri 02.11.2026 tarihinde kontrol edilmiştir; güncel metin için mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete esas alınmalıdır.