İSG Çalışma MerkeziRisk değerlendirmesi dosyada değil, sahada yaşar
Raporu imzalanmış, dosyası eksiksiz bir risk değerlendirmesi bile sahada hiçbir şeyi değiştirmiyorsa iş görmüyor demektir. Yönetmelik ne istiyor, uygulamada nerede kopuyor ve bunu nasıl onarırız?
B Sınıfı İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanı · Kocaeli
29 Ekim 2026 · 8 dk okuma · Mevzuat kontrolü: 28.10.2026
PDF olarak indir
1 sayfalık kısa özet ve tam makale. PDF, giriş yapan kullanıcıya kişiye özel altbilgiyle verilir.
Bu yazıda
- Risk değerlendirmesinin amacı rapor üretmek değil, riski azaltmaktır; rapor yalnızca kanıttır (md. 5/2).
- Süreç; ekip (md. 6) ve altı aşamadan (md. 7) oluşur: tehlike tanımlama, risk analizi, kontrol tedbirleri, dokümantasyon, güncelleme, yenileme.
- Kaza, ramak kala, teknoloji veya ekipman değişikliğinde süre beklemeden yenilenir; azami süreler 2, 4 ve 6 yıldır (md. 12).
- Dosyayı sahadan koparan 5 yaygın hata: masada yazılan analiz, imzadan ibaret katılım, sahibi olmayan önlem, ters işleyen önlem hiyerarşisi, izlenmeyen tetikleyiciler.
- Kendi dosyanızı 10 dakikada test eden kontrol listesi bu yazının sonundadır.
1 · ÇERÇEVEKanun ve yönetmelik ne istiyor?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesi işverene risk değerlendirmesi yapma veya yaptırma görevini verir (md. 4/1-c), 10. maddesi ise bunun kapsamını belirler. Ayrıntılar İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nde düzenlenmiştir.
Yönetmeliğin en önemli cümlelerinden biri çoğu zaman gözden kaçar: risk değerlendirmesinin gerçekleştirilmiş olması, işverenin işyerinde iş sağlığı ve güvenliğini sağlama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz (md. 5/2). Başka bir deyişle rapor bir sonuç değil, sürecin kanıtıdır. Asıl iş, raporda yazan önlemlerin sahada hayata geçmesidir.
Okuduğunuz konunun sahadaki evrakı hazır
Risk analizi, eğitim slaytı, acil durum planı ve kontrol formları Evrak Merkezi'nde. Hesap gerekmez; PDF indirmeden de inceleyebilirsiniz.
2 · EKİPKimler yapar? Ekip ve çalışan katılımı
Risk değerlendirmesi tek bir kişinin masa başı işi değildir. Yönetmelik (md. 6) ekibi şöyle tanımlar: işveren veya işveren vekili, işyerinde görev yapan iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimleri, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen, işi ve mevcut ya da muhtemel tehlikeleri bilen çalışanlar. Gerekirse işyeri dışından destek alınabilir.
İki hüküm özellikle önemlidir. Birincisi, işveren ekibe araç, gereç, mekân ve zaman gibi ihtiyaçları sağlar ve görevlendirilenlerin hak ve yetkilerini kısıtlayamaz (md. 6/4). İkincisi, çalışanların süreç boyunca ihtiyaç duyulan her aşamada sürece katılması ve görüşlerinin alınması gerekir (md. 7/2). Çalışan temsilcisinin imzası bu katılımın yerine geçmez.
3 · AŞAMALARAltı aşamanın sahadaki karşılığı
Yönetmelik, süreci şu aşamalarla tarif eder (md. 7): tehlikeleri tanımlama, riskleri belirleme ve analiz etme, risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, dokümantasyon, yapılan çalışmaların güncellenmesi ve gerektiğinde yenileme. Her aşamanın yanına, sahada gerçekte ne yapılması gerektiğini yazdım.
Kontrol tedbirlerinde sıralama, çoğu dosyada ters işler. Yönetmelik önce tehlikenin veya kaynağının ortadan kaldırılmasını, bu mümkün değilse tehlikelinin tehlikeli olmayanla ya da daha az tehlikeli olanla değiştirilmesini, ardından riskle kaynağında mücadeleyi ister. Toplu korunma önlemlerine, kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilir ve alınan önlemin yeni risk doğurmaması sağlanır (md. 10).
Tedbirler bir plana bağlanır: işlem basamakları, işlemi yapacak ve sorumlu kişi ya da bölüm, başlama ve bitiş tarihi. Plan işverence uygulamaya konur, düzenli izlenir ve aksayan yönler düzeltici-önleyici işlemle kapatılır (md. 10/1-c, ç).
4 · YÖNTEMHangi yöntemi seçmeli? L tipi matris mi, Fine-Kinney mi?
Yönetmelik belirli bir yöntemi zorunlu kılmaz. Analiz; işletmenin faaliyetine ilişkin özellikler, tehlike ve risklerin nitelikleri ve işyerinin kısıtları gibi faktörler ya da ulusal veya uluslararası standartlar esas alınarak seçilen yöntemlerden biri veya birkaçı bir arada kullanılarak yapılır (md. 9/2). Yani "doğru yöntem" yoktur; tutarlı, açıklanabilir ve sahada kullanılabilen yöntem vardır.
Sahada en sık iki yaklaşım görülür. Aşağıdaki karşılaştırma bir seçim rehberidir; hangisinin uygun olduğuna işyerinin yapısı ve ekip karar verir.
| L tipi (5x5) matris | Fine-Kinney | |
|---|---|---|
| Mantık | Olasılık ile şiddetin çarpımı | Olasılık, maruziyet sıklığı ve şiddetin çarpımı |
| Güçlü yanı | Basit, hızlı, çalışanlara anlatması kolay; küçük ve az tehlikeli işyerleri için uygun | Maruziyet süresini ayrı değerlendirir; farklı tehlikeleri daha ayrıntılı sıralar |
| Zayıf yanı | Maruziyet sıklığı ayrı görünmez; skorlar bir araya yığılabilir | Çarpım büyüdükçe skor aralıkları geniş; yorumlaması deneyim ister |
| Sık kullanıldığı yer | Ofis, ticaret, az tehlikeli işler | Üretim, inşaat, bakım ve saha işleri |
Hangisini seçerseniz seçin, dosyanın içinde yöntemi (md. 11/1-f) ve risk seviyesi sınırlarını açıkça yazın. Aynı işyerinde bir bölümde başka, diğerinde başka yöntem kullanılabilir; ancak bölümlerin etkileşimi dikkate alınarak bir bütün olarak sonuçlandırılır (md. 9/4).
5 · ÖRNEKBir satır sahada nasıl okunur? Örnek
Aşağıdaki satır, yazım mantığını göstermek için hazırlanmış bir örnektir; gerçek bir işyerine ait değildir. Skor ve seviyeler seçilen yönteme göre değişir. Önemli olan; tehlikenin, riskin, mevcut önlemin, ek önlemin, sorumlunun, tarihin ve yeni seviyenin aynı satırda görünmesidir (md. 11/1-d, e, g, ğ).
| Alan | Örnek giriş |
|---|---|
| Bölüm / iş | Depo, forklift ile palet taşıma |
| Tehlike | Forklift ile yaya çalışanın aynı koridoru kullanması |
| Risk | Çarpma, ezilme; yaralanma veya ölüm |
| Mevcut önlem | Hız sınırı levhası var; ayrı yaya yolu yok |
| Başlangıç seviyesi | Yüksek (yöntemin sınıflandırmasına göre) |
| Ek önlem | Yaya yolunun yer boyasıyla ayrılması; dönüş noktalarında ayna ve ikaz; forklift operatörü ve yaya eğitimi |
| Sorumlu ve tarih | Depo sorumlusu; başlangıç 03.11, bitiş 20.11 |
| Önlem sonrası seviye | Orta; üç ay sonra saha turunda doğrulanacak |
Bu satırı güçlü kılan şey rakamlar değil, doğrulama sorusudur: "Önlemden sonra yaya yolu gerçekten kullanılıyor mu?" Cevabı sahada görülmeyen bir satır, dosyada tamamlanmış sayılmaz.
6 · BELGEDosyada ne bulunmalı?
Md. 11'e göre doküman en az şunları içerir: işyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı; çalışmayı yapan kişilerin isim ve unvanları (uzman ve hekimin belge bilgileriyle birlikte); gerçekleştirme ve geçerlilik tarihi; farklı bölümler için ayrı yapıldıysa bölüm adları; tehlike kaynakları ve tehlikeler; tespit edilen riskler; kullanılan yöntem; önem ve öncelik sırasını içeren analiz sonuçları; düzeltici ve önleyici tedbirler, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesi.
Doküman sayfaları numaralandırılır, çalışmayı yapanlarca her sayfa paraflanır, son sayfa imzalanır ve işyerinde saklanır; elektronik ortamda hazırlanıp arşivlenmesi de mümkündür (md. 11/2-3).
Evrakı sıfırdan hazırlamayın
Bu başlıkla ilgili formlar ve örnek dokümanlar Evrak Merkezi'nde derli toplu duruyor. Hesap gerekmez.
7 · YENİLEMENe zaman yenilenir?
Md. 12/2'ye göre risk değerlendirmesi, yeni risklerin işyerinin tamamını veya bir bölümünü etkilemesi göz önünde bulundurularak, aşağıdaki durumlarda tamamen veya kısmen yenilenir:
Bu durumlardan bağımsız olarak, yapılmış risk değerlendirmesi tehlike sınıfına göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir (md. 12/1):
Sıkça gözden kaçan nokta, bu sürelerin bir üst sınır olmasıdır. Önce bir kaza, ramak kala veya değişiklik olduysa süreyi beklemeden güncelleme gerekir. Alt işverenlerin bulunduğu işyerlerinde ise her alt işveren kendi işleri için risk değerlendirmesi yapar; asıl işveren bunları denetler, koordine eder ve kendi çalışmasıyla bütünleştirir (md. 15).
8 · SAHADosyayı sahadan koparan 5 hata
Aşağıdakiler istatistik değil, sahada en sık karşılaştığım durumların derlemesidir. Her biri için yönetmelikteki dayanağı ve çözümü yazdım.
Sahaya inilmeden, başka bir işyerinin dosyasından uyarlanan tabloyla rapor üretiliyor. Gerçek çalışma biçimi, vardiya geçişleri, bakım ve geçici işler görünmüyor. Oysa tehlike tanımlama, işyerinde yürütülen faaliyet ve iş-işlemlerin bilinmesine dayanır (md. 8).
Çözüm: Her tehlike satırını, sahada görülmüş bir yere ve işleme bağlayın; saha turu tarihini dosyaya yazın.Çalışan temsilcisi imza atıyor ama sahada görüşü alınmıyor. Yönetmelik, çalışanların her aşamada sürece katılmasını ve görüşlerinin alınmasını ister (md. 7/2).
Çözüm: Saha turunda işi yapan en az bir çalışanla birlikte yürüyün; söylediklerini not edip dosyaya yansıtın."Eğitim verilecek", "bakım yapılacak" yazıyor; kim, ne zaman, hangi kaynakla belli değil. Oysa tedbir planı sorumlu kişi ve başlama-bitiş tarihini içermelidir (md. 10/1-c).
Çözüm: Her önleme sorumlu, termin ve doğrulama yöntemi yazın; haftalık izleme listesine alın.İlk çare olarak KKD yazılıyor. Oysa önce tehlikeyi ortadan kaldırma, ikame ve kaynağında mücadele; toplu korunma kişisel korunmadan önce gelir (md. 10).
Çözüm: Her satırda "Bu tehlikeyi ortadan kaldırabilir miyiz?" sorusunun cevabını yazın.Yeni makine geldi, hat değişti, kaza oldu; dosya aynı kaldı. Yenileme, takvim dolunca hatırlanıyor (md. 12/2).
Çözüm: Değişiklik yönetimi formu tutun: her yeni ekipman, madde veya süreç için "risk dosyası güncellensin mi?" sorusunu zorunlu kılın.9 · DİJİTALTakip için teknolojiden yararlanın
Önlem takibini kâğıt tabloda tutmak, işi kişilere bağlı bırakır. Ortak bir aksiyon listesi, termin yaklaşınca otomatik hatırlatma ve saha turunu telefondan fotoğrafla kaydetmek, bu yükü hafifletir. Dijital araçlar tehlikeyi sizin yerinize bulmaz; ama bulunan tehlikenin unutulmasını engeller. Karar ve sorumluluk her zaman işverende ve ekipte kalır.
10 · UYGULAMAKendi dosyanızı 10 dakikada test edin
Aşağıdaki sorulara "hayır" cevabı verdiğiniz her satır, dosyanızın sahadan koptuğu noktadır.
Hızlı kontrol listesi
Sık sorulanlarKısa cevaplar
Risk değerlendirmesi ne kadar sürede bir yenilenir?
Tehlike sınıfına göre çok tehlikeli işyerlerinde en geç iki, tehlikeli işyerlerinde dört, az tehlikeli işyerlerinde altı yılda bir yenilenir (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 12/1). Kaza, ramak kala, teknoloji veya ekipman değişikliği gibi durumlarda süre beklenmeden tamamen veya kısmen yenilenir (md. 12/2).
Risk değerlendirmesi ekibinde kimler bulunur?
İşveren veya vekili, işyerindeki iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimleri, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki birimleri temsil eden, işi ve tehlikeleri bilen çalışanlar (md. 6/1).
Risk değerlendirmesi yapıldıysa işverenin sorumluluğu biter mi?
Hayır. Risk değerlendirmesinin gerçekleştirilmiş olması, işverenin işyerinde iş sağlığı ve güvenliğini sağlama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz (md. 5/2).
Sahada kullanacağınız evrakları mı arıyorsunuz?
Eğitim slaytları, risk analizi, acil durum planı ve kontrol formları Evrak Merkezi'nde. Hesap gerekmez.
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, md. 4 ve 10
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, md. 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 15 (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; işyerinize özel durumda yetkili İSG uzmanı ve işyeri hekimine danışın. Mevzuat metinleri 28.10.2026 tarihinde kontrol edilmiştir; güncel metin için mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete esas alınmalıdır.