Lityum-iyon bataryalar işyerinde yangın riskine dönüşürken

Bataryalar artık sadece telefonlarımızda değil: forkliftte, el aletinde, e-skuterde, UPS odasında ve otoparkta da var. İşyerinde batarya yangınının neden farklı olduğunu, şarj ve depolamada neye dikkat edileceğini ve acil durum planına neyin eklenmesi gerektiğini anlatıyoruz.

1 · NEDEN ŞİMDİBatarya artık her işyerinde

Depoda lityum-iyon bataryalı transpalet ve forklift, şantiyede şarjlı el aletleri, ofiste e-skuter ve e-bisiklet şarjı, bilgi işlem odasında UPS, otoparkta elektrikli araç şarj noktası: İşyerinde batarya sayısı hızla arttı. Risk, bataryanın kendisinden çok onunla nasıl şarj edildiği, depolandığı ve hasar gördüğünde ne yapıldığıdır.

Mevzuat açısından başlangıç noktası nettir: işveren acil durumları önceden değerlendirir, olumsuz etkilerini önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri alır ve acil durum planlarını hazırlar (6331, md. 11). Yeni batarya, yeni şarj ünitesi veya yeni bir ekipman sisteminin işyerine girmesi ise risk değerlendirmesinin tamamen veya kısmen yenilenmesini gerektiren bir teknoloji ve ekipman değişikliğidir (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, md. 12/2-b).

2 · RİSKTermal kaçak: neden farklı bir yangın?

Lityum-iyon bir hücre aşırı ısındığında ısı bir sonraki hücreye geçebilir ve olay zincirleme ilerler; buna termal kaçak denir. Kaynaklarda ortak vurgulanan noktalar şunlardır: bu yangınlar söndürmesi zordur, duman zehirli olabilir ve söndürme girişimi ek risk doğurur. Basında yer alan değerlendirmelere göre alevler bastırılsa bile batarya yeniden tutuşabilir; bu yüzden itfaiye müdahalesi uzun sürebilir ve çok miktarda su gerekebilir.

Avustralya'nın Victoria eyaletinin iş güvenliği kurumu WorkSafe, bir hastanede tekerlekli çalışma istasyonunun lityum-iyon pilinin yanması nedeniyle bir bölümün tahliye edildiği olayı yayımladığı uyarıda, riski artıran durumları şöyle sıralıyor: kasa çatlağı, şişme veya sızıntı gibi hasarlar; uygun olmayan şarj ekipmanı; pillerin aşırı elleçlenmesi veya düşürülmesi. Bunlar Türkiye'ye özgü bir istatistik değildir; ancak mekanizma aynıdır ve işyerinde önlenebilir.

3 · SAHAİşyerinde batarya nerede, risk neresinde?

Aşağıdaki tablo, her işyerinde kendi envanterinizi çıkarmanıza yardım eder. Teknik ayrıntılar (mesafe, havalandırma debisi, söndürme sistemi tipi) üretici talimatına, proje mühendisine ve itfaiyenin görüşüne bağlıdır; bu tablo onların yerine geçmez.

Şarj altyapısı kurulumuna ilişkin ayrıca elektrik tesisatı, binaların yangından korunması ve şarj hizmetlerini düzenleyen mevzuat bulunur. Kurulumdan önce yetkili elektrik mühendisi ve itfaiye ile bu konuların netleştirilmesi gerekir.

4 · ÖNLEMÖnlem sırasını bataryaya uygulayın

Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin önlem sırası (md. 10) batarya için de geçerlidir. Aşağıda her basamağın batarya karşılığını görüyorsunuz.

WorkSafe uyarısının önerdiği somut önlemler de bu sırayı destekliyor: pillerin ve şarj ekipmanının insanlardan ayrı, yangına dayanıklı bir alanda tutulması; bu alanda duman dedektörü ve uygun söndürme sisteminin bulunması; pil değişiminin eğitimli personelle sınırlandırılması; hasarlı pillerin şarja takılmasının engellenmesi; ofis ve insanların bulunduğu yerlerde çıkarılabilir pilli cihazların ve hafif elektrikli araçların depolanmaması ve şarj edilmemesi. Ayrıca pillere su ya da dezenfektan püskürtülmemesi, bu tür ürünlerin pil ve şarj yuvalarının yakınında bulundurulmaması öneriliyor.

5 · ACİL DURUMAcil durum planına ne eklenmeli?

İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, acil durumların risk değerlendirmesi sonuçlarıyla ve yangın ve patlama ihtimali gibi hususlar dikkate alınarak belirlenmesini ister (md. 8/1-a). Batarya yangınını planınızda ayrı bir senaryo olarak yazmanın gerekçesi budur. Müdahale yöntemleri, yani uyarı verme, arama, kurtarma, tahliye, haberleşme, ilk yardım ve yangınla mücadele, yazılı hale getirilir; tahliye sonrası sayım dahil kontroller yapılır (md. 10). Müdahale yöntemleri belirlenirken Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik hükümleri dikkate alınır (md. 10/5).

İşveren dört acil durum ekibi kurar: söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım (md. 11). Batarya yangını senaryosunda üç soruya cevap yazılı olmalıdır:

• Kim müdahale eder, hangi sınıra kadar? Söndürme ekibinin görev ve sınırı net olmalı; ekip dışı çalışanın kendi başına söndürmeye girişmemesi talimatlanmalı.
• Tahliye nasıl işler? Duman ve zehirli gaz nedeniyle tahliye hızlı ve erken olmalı; şarj alanına yakın toplanma noktaları gözden geçirilmeli.
• İtfaiyeye ne söylenir? Olayın bir lityum-iyon batarya yangını olduğu, batarya türü ve konumu, çevredeki diğer batarya ve yanıcılar başta olmak üzere ilk bilgilerle birlikte 112 Acil Çağrı Merkezi/itfaiyeye bildirilmeli.

Tatbikat, maden işyerleri dışında en geç yılda bir yapılır; tatbikat formu hazırlanır, görülen eksikler dokümante edilir ve plan buna göre gözden geçirilir (md. 13). Planın tamamı da tehlike sınıfına göre en geç 2, 4 veya 6 yılda bir yenilenir; işyerinde veya yakın çevresinde acil durumları etkileyecek bir değişiklik olduğunda süre beklenmeden tamamen veya kısmen yenilenir (md. 14).

6 · PROSEDÜRHasarlı veya şişmiş batarya bulunursa: prosedür taslağı

Aşağıdaki akış bir taslaktır; üretici talimatına, bataryanın türüne ve işyerinizin koşullarına göre uyarlanmalıdır. Amaç, hasarlı pilin şarja takılması gibi önlenebilir hataları engellemektir.

1. Durdurun: Şişme, sızıntı, çatlak, koku, ısınma veya kırık kasa fark edilen pili kullanmayı ve şarja takmayı bırakın.
2. Ayırın: Pili yanıcı malzemelerden ve insanlardan uzak, tanımlı bir ayırma noktasına alın; üstünü işaretleyin ve diğer pillerle karıştırmayın.
3. Bildirin: Sorumluya ve ilgili bakım birimine bildirin; kayıt tutun (hangi pil, nerede, ne zaman, ne görüldü).
4. Değerlendirin: Üretici veya yetkili servis talimatıyla muayene, onarım veya bertaraf kararı verilmesini sağlayın.
5. Öğrenin: Hasarın nedenini belirleyin (düşme, uygunsuz şarj, depolama, ısınma). Olay bir ramak kala sayılır ve risk değerlendirmesinin güncellenmesi için tetikleyicidir (Risk Değ. Yön. md. 12/2-ç).

WorkSafe uyarısı özellikle şunu vurguluyor: pilin kasasında hasar varsa veya güç düğmesi gibi parçalar bozuksa şarja takılması engellenmelidir. Pil elleçlemesini eğitimli kişilere sınırlamak bu riski azaltır.

7 · TATBİKATTatbikat senaryosu örneği: şarj alanında duman

Yıllık tatbikatı batarya senaryosuyla yapmak, planı sahada sınamanın en pratik yoludur. Aşağıdaki örnek senaryo, dört acil durum ekibinin görevlerini (md. 11) tek akışta görmenizi sağlar.

8 · ORTAK ALANAlt işveren, kiralık ekipman ve ortak alan

Forkliftleri, şarj istasyonlarını veya batarya bakımını dışarıdan bir firma yönetiyorsa sorumlulukları sözleşmeye yazmak gerekir. Bir işyerinde bir veya daha fazla alt işveren bulunduğunda acil durum planı konusunda işyerinin bütünü için asıl işveren, kendi çalışma alanı ve yaptıkları işlerle sınırlı olmak üzere alt işverenler sorumludur (Acil Durum Yönetmeliği md. 18). Aynı çalışma alanını birden fazla işverenin paylaştığı durumlarda planlar ortaklaşa hazırlanır (md. 17) ve işverenler İSG önlemlerinin uygulanmasında iş birliği yapar, birbirlerini riskler konusunda bilgilendirir (6331, md. 23).

Sözleşmeye şu başlıkları ekleyin: şarj alanının kime ait olduğu, bakım ve hasarlı pil bildirimi, şarj gözetimi, olay anında kimin kime haber vereceği ve ortak tatbikat.

9 · EĞİTİMÇalışana ne anlatılır?

Batarya güvenliği eğitimi uzun olmak zorunda değildir; ama herkes aynı beş mesajı bilmelidir:

• Hasarlı, şişmiş veya ısınan pili şarja takmayın ve bildirin.
• Yalnızca ekipmanınıza uygun ve onaylı şarj cihazı kullanın.
• Pilleri ve şarj ekipmanını kaçış yolundan, yanıcı malzemeden ve insanların bulunduğu yerden uzak tutun.
• Duman, koku veya ısınma görürseniz alarm verin ve alandan uzaklaşın; kendi başınıza söndürmeye girişmeyin.
• Toplanma noktasını ve alarm yolunu bilin.

Çalışanların bilgilendirilmesi ve eğitimi, acil durum planının ayrılmaz parçasıdır; planın gereği olarak çalışanlar acil durumlarla ilgili bilgi ve talimatlarla donatılır.

10 · UYGULAMABatarya güvenliği kontrol listesi

Bu listeyi işyerinizde bir saha turu sırasında doldurun. "Hayır" cevapları, risk değerlendirmenize ve acil durum planınıza eklenecek konulardır.

Sık sorulanlarKısa cevaplar

Devamıİlgili içerikler

Diğer makalelerOkumaya devam edin