Risk değerlendirmesi nedir? Adım adım anlatım
Risk değerlendirmesi, iş sağlığı ve güvenliğinin en önemli işlerinden biridir ve hem sahada hem sınavda en çok karşınıza çıkan konudur. Bu sayfada konuyu hiç bilmeyen birine anlatır gibi, günlük hayattan örneklerle anlatıyoruz.
Son mevzuat kontrolü: 21.10.2026
Kısaca
- Tehlike, zarar verme potansiyelidir. Risk, tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonucun meydana gelme ihtimalidir.
- Risk değerlendirmesi; tehlikeleri tanımlamak, riskleri belirleyip analiz etmek, kontrol tedbirlerini kararlaştırmak, belgelemek ve gerektiğinde yenilemek demektir (madde 7). İşveren bunu yapar veya yaptırır; yapılmış olması işverenin sağlık ve güvenliği sağlama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz (madde 5).
- Yenileme süresi: çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikelilerde 4, az tehlikelilerde 6 yılda bir (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği madde 12).
Önce iki kelimeyi ayıralım: tehlike ve risk
Yeni başlayanların en sık karıştırdığı iki kavram bunlardır. Yönetmeliğe göre:
- Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar verme potansiyelidir.
- Risk: Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonucun oluşma ihtimalidir.
- Risk değerlendirmesi: Tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analiz edilip derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması çalışmalarıdır.
Kim yapar? Risk değerlendirmesi ekibi (madde 6)
Risk değerlendirmesi tek kişinin işi değildir. Ekipte şu kişiler yer alır:
- İşveren veya işveren vekili,
- İşyerinde görevli iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimleri,
- Çalışan temsilcileri,
- Destek elemanları ve işyerindeki bütün birimleri temsil edecek sayıda çalışan.
Yani sahayı en iyi bilen çalışan da ekibin içindedir. Sorumluluk ise işverenindir (6331 sayılı Kanun madde 4 ve 10): işveren risk değerlendirmesini yapar veya yaptırır. Gerekirse işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan destek alınabilir; çalışmanın koordinasyonu işveren veya ekipten görevlendirdiği bir kişi tarafından yürütülebilir (madde 6). Risk değerlendirmesinin yapılmış olması işverenin yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz (madde 5).
Risk değerlendirmesi aşamaları (madde 7)
Yönetmeliğin 7. maddesine göre risk değerlendirmesi, tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere şu aşamalar izlenerek yapılır: tehlikeleri tanımlama, riskleri belirleme ve analiz etme, risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, dokümantasyon, yapılan çalışmaların güncellenmesi ve gerektiğinde yenileme. Çalışanların görüşleri de ihtiyaç duyulan her aşamada alınır.
1) Tehlikeleri tanımlayın (madde 8)
Önce bilgi toplanır: işyeri bina ve eklentileri, yürütülen iş ve işlemler, üretim süreç ve teknikleri, iş ekipmanları, kullanılan maddeler, atıklar, organizasyon yapısı, çalışanların tecrübe ve düşünceleri, çalışma izin belgeleri, sağlık gözetimi kayıtları, teftiş sonuçları, meslek hastalığı ve iş kazası kayıtları, ramak kala olay kayıtları, malzeme güvenlik bilgi formları, ölçüm sonuçları, varsa önceki risk değerlendirmeleri ve acil durum planları. Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu da dikkate alınır. Sonra fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarından oluşan tehlikeler belirlenir ve kayda alınır.
2) Riskleri belirleyin ve analiz edin (madde 9)
Her tehlike ayrı ayrı ele alınır: risklerin hangi sıklıkta oluşabileceği, kimlerin, nelerin, ne şekilde ve hangi şiddette zarar görebileceği belirlenir. Mevcut kontrol tedbirlerinin etkisi de göz önünde bulundurulur. Analiz için işletmenin özelliklerine veya ulusal/uluslararası standartlara göre seçilen yöntemlerden biri ya da birkaçı kullanılır (ör. L tipi matris, Fine-Kinney). Riskler, en yüksek risk seviyesinden başlanarak önem sırasına göre sıralanır ve yazılı hale getirilir.
3) Risk kontrol tedbirlerini kararlaştırın (madde 10)
Önce bir planlama yapılır. Riskin tamamen ortadan kaldırılması, bu mümkün değilse kabul edilebilir seviyeye indirilmesi için sırasıyla: tehlike veya tehlike kaynağının ortadan kaldırılması, tehlikelinin tehlikeli olmayanla veya daha az tehlikeli olanla değiştirilmesi, riskle kaynağında mücadele edilmesi uygulanır. Toplu korunma önlemlerine, kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilir. Tedbirler uygulandıktan sonra riskin yeni seviyesi yeniden belirlenir; hâlâ kabul edilebilir seviyenin üzerindeyse adımlar tekrarlanır.
Tedbirlerin uygulanması için iş ve işlem basamakları, sorumlu kişi veya bölüm, başlama ve bitiş tarihi gibi bilgileri içeren planlar hazırlanır, işverence uygulamaya konur ve düzenli olarak izlenip denetlenir.
4) Dokümante edin (madde 11)
Risk değerlendirmesi belgesinde en az şunlar bulunur: işyerinin unvanı, adresi ve işveren adı; çalışmayı yapanların isim ve unvanları (uzman ve hekimlerin Bakanlıkça verilmiş belge bilgileri); gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi; bölümler için ayrı yapıldıysa her birinin adı; tehlike kaynakları ve tehlikeler; tespit edilen riskler; kullanılan yöntem; analiz sonuçları ve öncelik sırası; düzeltici ve önleyici tedbirler, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesi. Belgenin sayfaları numaralandırılır, her sayfa çalışmayı yapanlar tarafından paraflanır, son sayfa imzalanır ve işyerinde saklanır. Elektronik ortamda da hazırlanıp arşivlenebilir.
5) Güncelleyin ve yenileyin (madde 12)
Aşağıdaki "Ne zaman yenilenir?" bölümüne bakın.
Örnek: Fine-Kinney ile ıslak zemin
Fine-Kinney yönteminde risk, üç sayının çarpımıyla bulunur: Risk = Olasılık × Sıklık × Şiddet. Aşağıdaki sayılar örnek amaçlıdır; gerçek değerlendirmede işyerinizin verilerine göre belirlenir.
| Durum | Olasılık | Sıklık | Şiddet | Risk |
|---|---|---|---|---|
| Koridorda ıslak zemin, tedbir yok | 6 | 6 | 7 | 252 (yüksek) |
| Kaymaz zemin, uyarı levhası ve temizlik prosedürü sonrası | 1 | 6 | 7 | 42 (olası) |
Yaygın kullanılan puan aralıklarına göre 400 üzeri çok yüksek, 200 ile 400 arası yüksek, 70 ile 200 arası önemli, 20 ile 70 arası olası, 20’nin altı kabul edilebilir risk sayılır. Kurumlar kendi puan aralıklarını belirleyebilir. Yönetmelik belirli bir yöntemi zorunlu kılmaz; işyerine uygun bir yöntem seçilir.
Ne zaman yenilenir? (madde 12)
| İşyeri tehlike sınıfı | En geç yenileme süresi |
|---|---|
| Çok tehlikeli | 2 yılda bir |
| Tehlikeli | 4 yılda bir |
| Az tehlikeli | 6 yılda bir |
Süre dolmasa bile, yeni risklerin işyerinin tamamını veya bir bölümünü etkilemesi durumunda risk değerlendirmesi tamamen veya kısmen yenilenir (madde 12/2). Bu durumlar: işyerinin taşınması veya binalarda değişiklik; teknoloji, madde ve ekipman değişikliği; üretim yönteminde değişiklik; iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay; çalışma ortamı sınır değerlerine ilişkin mevzuat değişikliği; çalışma ortamı ölçümü ve sağlık gözetim sonuçlarına göre gerekli görülmesi; işyeri dışından kaynaklanan yeni bir tehlikenin ortaya çıkması.
Sınavda bu bilgi nasıl sorulur?
Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne göre çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde risk değerlendirmesi en geç kaç yılda bir yenilenir?
- 1
- 2
- 4
- 5
- 6
Sık sorulan sorular
Tehlike ile risk arasındaki fark nedir?
Tehlike, zarar verme potansiyelidir. Risk ise bu tehlikeden kaynaklanacak zararın oluşma ihtimali ve sonucudur. Islak zemin tehlike, o zeminde düşüp yaralanma olasılığı risktir.
Risk değerlendirmesini kim yapar?
Bir ekip yapar: işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri ve ilgili birimlerin çalışanları. Sorumluluk işverendedir; işveren risk değerlendirmesini yapar veya yaptırır.
Risk değerlendirmesi hangi yöntemle yapılır?
Yönetmelik tek bir yöntem dayatmaz. İşyerine uygun bir yöntem seçilir. Sahada en çok L tipi matris ve Fine-Kinney kullanılır.
Kaç yılda bir yenilenir?
Çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir. Taşınma, teknoloji değişikliği, iş kazası veya ramak kala olay durumlarında süre dolmadan da yenilenir.
Ramak kala olay nedir?
Yönetmeliğe göre ramak kala olay, işyerinde meydana gelen; çalışanı, işyerini ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olaydır (madde 4). Risk değerlendirmesi için önemli bir bilgi kaynağıdır ve bir ramak kala olay yaşandığında değerlendirme yenilenir (madde 12).
Bu konuyu soru çözerek pekiştirin
Madde atıflı, gerekçeli çözümlü soruları kayıt olmadan ücretsiz deneyin.
Kaynaklar ve not
Dayanak: İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (Resmî Gazete: 29.12.2012, sayı 28512; madde 4, 6, 8, 9, 10, 11, 12) ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (madde 4 ve 10). Güncel metinler için mevzuat.gov.tr adresine bakın.
Fine-Kinney puan aralıkları yaygın uygulamaya göre verilmiş olup yönetmelikte zorunlu tutulmamıştır.