Yüksekte çalışma: tanım, önlem sırası, iskele, merdiven ve iple erişim

Yüksekten düşme, yapı işlerinin en ciddi risklerinden biridir. Mevzuat bu konuda sıra koyar: önce işi yüksekte yapmaktan kaçınmak, sonra toplu koruma, en son kişisel düşme durdurma sistemleri. Bu sayfada kuralları madde numaralarıyla, sahada kullanılacak sırayla anlatıyoruz.

Hazırlayan: Muhammet Borlak, B Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı
Son mevzuat kontrolü: 22.10.2026

Hangi yönetmelik, nerede geçerli?

Konu iki yönetmelikte düzenlenir ve kapsamları farklıdır:

Sahada çalışırken “hangi yönetmelik uygulanır” sorusunun cevabı çoğu zaman ikisinin birlikte olmasıdır; çünkü Yapı İşleri Yönetmeliği, iş ekipmanları için İş Ekipmanları Yönetmeliği’ne açıkça atıf yapar (örneğin madde 14/2 ve Ek-4 madde 48, 50, 59).

Yüksekte çalışma tanımı

Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-4 A bölümü madde 1: Seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma, yüksekte çalışma olarak kabul edilir.

Yani önemli olan metre değil, düşme sonucu yaralanma ihtimalidir. Kazı çukuru kenarı, açık asansör boşluğu, çatı kenarı, iskele, merdiven ve platform gibi her seviye farkı bu tanımın içine girebilir. Ek-2’deki “iş sağlığı ve güvenliği risklerini içeren çalışmalar listesi”nin ilk maddesinde de “yüksekten düşme gibi risklerin fazla olduğu işler” sayılmıştır.

Önlem sırası: önce yerde, sonra toplu koruma, en son kişisel koruma

Ek-4 A madde 2’ye göre yüksekte yapılan çalışmalarda şunlara uyulur:

1. (a) Yüksekte yapılması zorunlu olmayan montaj ve benzeri çalışmalar mümkün olduğunca öncelikle yerde yapılır.
2. (b) Çalışmalar önceden planlanır ve organize edilir; planlama yapılırken yüksekten düşmeyle ilgili hususların acil durum planında yer aldığından emin olunur.
3. (c) Çalışanların çalışma yerlerine güvenli ulaşması uygun araç ve ekipmanlarla sağlanır.
4. (ç) Güvenlik öncelikle toplu koruma tedbirleriyle sağlanır: güvenli korkuluklar, düşmeyi önleyici platformlar, bariyerler, kapaklar, çalışma iskeleleri, güvenlik ağları veya hava yastıkları.
5. (d) Toplu koruma düşme riskini tamamen ortadan kaldırmıyorsa, uygulanması mümkün değilse, daha büyük tehlike doğuracaksa veya geçici olarak kaldırılması gerekiyorsa: işin özelliğine uygun ankraj noktaları veya yaşam hatları oluşturulur ve tam vücut kemer sistemleri veya benzeri güvenlik sistemleri kullandırılır. Bu sistemlerle birlikte standartlara uygun bağlantı halatları, kancalar, karabinalar, makaralar, halkalar, sapanlar; gerekli hallerde iniş-çıkış ekipmanları, enerji sönümleyici aparatlar ve halat tutucular verilir.
6. (e) Yapı sırasında ve yapı kullanıma geçtikten sonra yüksekte yapılacak çalışmalar için gerekli yatay ve dikey yaşam hatlarının ankraj noktaları ve yapısal düzenlemeleri proje hazırlık aşamasında belirlenir, sağlık ve güvenlik planı ile sağlık ve güvenlik dosyasında yer alır.
7. (f) Yüksekte güvenli çalışma donanımları düzenli olarak kontrol edilir ve bakımı yapılır; uygun olmayan donanımın kullanımı engellenir.
8. (g) Çalışanlara yüksekte çalışmayla ilgili tehlikeler, riskler, kontrol tedbirleri ve güvenli çalışma yöntemleri konusunda eğitim verilir.
9. (ğ) Yüksekte yapılan çalışmalar, işveren tarafından görevlendirilen ehil bir kişinin gözetim ve kontrolü altında yapılır.

Düşen cisimler ve geçitler

• Çalışma platformları ve geçitler, kişileri düşmekten ve düşen cisimlerden koruyacak şekilde yapılır, boyutlandırılır, kullanılır ve muhafaza edilir (madde 7).
• Yüksekte kullanılan el aletleri ve malzemelerin düşmesini engelleyecek tedbirler alınır (madde 8).
• Çalışanlar düşen cisimlere karşı öncelikle toplu olarak korunur (madde 9).
• Cisimlerin düşebileceği bölgelere girişler önlenir veya gerektiğinde kapalı geçitler yapılır (madde 10).
• Yapı alanında çalışanlara uygun baş koruyucu donanım verilir ve kullanımı sağlanır (madde 11).
• Malzemeler hangi yükseklikten olursa olsun doğrudan yere atılmaz; dengeli ve güvenli indirilir. Atık için moloz kaydırağı gibi güvenli yöntemler tercih edilir (madde 12).

Hava koşulları

Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-4 madde 16: Çalışanların hava koşullarından korunması sağlanır; kuvvetli rüzgâr alan işyerlerinde gerekli güvenlik tedbirleri alınmadan çalışma yapılmaz. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II madde 4.1.6’ya göre yüksekte yapılan geçici işler, çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye atmayacak uygun hava koşullarında sürdürülür; uygun hava koşulları değerlendirilirken öncelikle ekipmanın kullanım kılavuzu ve üretim standardı dikkate alınır.

Yönetmelik rüzgâr için sayısal bir hız sınırı vermez. Sınırı ekipmanın kılavuzu ve standardı belirler; saha prosedürüne bu değer yazılmalıdır.

El merdivenleri

El merdiveni ilk tercih değildir. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II madde 4.1.2’ye göre ancak şu durumlarda kullanılabilir: düşük risk nedeniyle daha güvenli bir ekipman gerekmiyorsa, kısa süre kullanılacaksa veya işverence değiştirilmesi mümkün olmayan işyeri koşulları varsa.

• Yapılan işe ve varsa ulusal standartlara uygun, basamakları kaymaz malzemeden veya kaymaz malzeme ile kaplı, yeterli sağlamlıkta olmalıdır. Basamağı, kolu veya bağlantısı kırık, çatlak, yıpranmış ya da hasarlı olanlar kullanılmaz; merdivenler düzenli kontrol edilir (Yapı İşleri Ek-4 madde 47).
• Kullanım sırasında sağlam yerleştirilir. Portatif merdiven basamakları yatay konumda, düzgün ve sağlam, ölçüsü uygun, sabit pabuçlar üzerinde durur (Ek-II madde 4.2.1).
• Üst veya alt uçları sabitlenerek, kaymaz malzeme ile ya da aynı korumayı sağlayan başka tedbirlerle kayması önlenir. Platforma çıkış için kullanılıyorsa ve platformda tutunacak yer yoksa, merdiven platform seviyesini yeteri kadar aşar. Uzatılıp kilitlenen ve eklenen merdivenlerin parçaları ayrı hareket etmeyecek şekilde kullanılır. Mobil merdivenler, üzerine çıkılmadan önce durdurulur ve sabitlenir (madde 4.2.2).
• Merdivende çalışanın elleriyle tutunacağı uygun yer ve sağlam destek bulunur. Elle yük taşınması bu zorunluluğu ortadan kaldırmaz (madde 4.2.3).

İskeleler

Kurulmadan önce

• İskelenin sağlamlık ve dayanıklılık hesabı yoksa, hesap seçilen tipteki yapısal değişikliklere uygun değilse veya iskele alışılmış standart konfigürasyona uygun imal edilmemişse hesaplar yapılır; hesap yapılmadan iskele kullanılamaz (Ek-II madde 4.3.1).
• İskelenin karmaşıklığına bağlı olarak kurma, kullanma ve sökme planı, yapı işlerinde inşaat mühendisi tarafından yapılır. Bu plan, iskeleyle ilgili detay bilgileri içeren standart form şeklinde olabilir (madde 4.3.2).

Kurulum ve kullanım

• Taşıyıcı elemanların kayması, yeterli sağlamlıktaki zemine sabitleme veya kaymaz araçlarla önlenir; iskele sağlam ve dengeli olur. Tekerlekli iskelelerin kazara hareketi uygun araçlarla önlenir (madde 4.3.3).
• Platformların boyutu, şekli ve yerleştirilmesi işe ve taşınan yüke uygun olur. Platform elemanları ile dikey korkuluklar arasında düşmelere neden olabilecek tehlikeli boşluk bulunmaz (madde 4.3.4).
• Kurma, sökme veya değişiklik sırasında kullanıma hazır olmayan kısımlar genel uyarı işaretleriyle işaretlenir ve tehlikeli bölgeye giriş fiziki olarak engellenir (madde 4.3.5).
• Kurulması, sökülmesi veya önemli değişiklik yapılması görevli inşaat mühendisinin gözetiminde, yeterli eğitim almış çalışanlarca yapılır. Eğitim; planların anlaşılması, güvenlik, düşme riskini önleyen tedbirler, hava koşullarına göre alınacak önlemler, iskelenin taşıyabileceği yükler ve diğer riskleri kapsar. Gözetim yapan kişiye ve çalışanlara kurma-sökme planları verilir (madde 4.3.6).
• İskeleler, taşıyabilecekleri azami yük görünecek şekilde işaretlenir (İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III tablo dipnotu).

Periyodik kontrol

• İskele gibi ekipmanların periyodik kontrolü, ilk kurulumdan sonra ve yükseltilmesi ya da değiştirilmesi halinde bu değişiklikler sonrasında yapılır (İş Ekipmanları Yönetmeliği madde 7/2-a-4).
• Ek-III’e göre yapı iskeleleri için periyodik kontrol; ilgili standartlarda (TS EN 12810-1, 12810-2, 12811-1 ve TS 13662) süre belirtilmemişse 6 ay, mobil erişim ve çalışma kuleleri (seyyar iskeleler) için TS EN 1004-1’de süre belirtilmemişse 1 yıl süreyle yapılır.
• İskelelerin periyodik kontrolünü; inşaat mühendisleri, makine mühendisleri, inşaat, yapı, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da inşaat tekniker veya yüksek teknikerleri yapabilir (Ek-III).
• Kontrol sonuçları ıslak imzalı şekilde kayıt altına alınır ve yetkililer istediğinde gösterilmek üzere saklanır; raporlarda kontrolü yapan kişinin EKİPNET kayıt numarası bulunur (madde 7/2-c ve 7/5).

Seyyar erişim ve çalışma kuleleri

Üzerinde çalışan varken hareket ettirilmez. Ekipman dik, platform düz olur. Ayaklarında kendiliğinden hareketi önleyecek fren kolu veya benzeri tertibat bulunur (Yapı İşleri Ek-4 madde 36).

Asılı erişim donanımları (asma iskeleler)

Yapı İşleri Ek-4 madde 37-46’ya göre özetle:

• Halatlar, hareketi sağlayan mekanik tesisat ve motor, fren sistemleri, çalışma platformu ve diğer güvenlik teçhizatı her gün işe başlamadan önce kontrol edilir (madde 37).
• Hareketi sağlayan makine ve vinçler kullanılmadan önce, montajı yapan yetkili teknik elemanlarca kullanıma elverişli olduklarına dair belge hazırlanır ve işyerinde bulundurulur (madde 38).
• Taşıyabileceği azami yük belirtilir, fazlası yüklenmez; asma iskelelerde merdiven kullanılmaz (madde 40).
• Durdurma freni, düşmeyi önleyici teçhizat ve ikincil fren sistemi bulunur; güç kesilirse otomatik devreye giren ayrı tutma freni olur (madde 41).
• Güç tahrikli halatlı sistemlerde aşırı yük algılama, hız algılayıcı, halat sonu sınır anahtarı, eğim algılayıcı gibi güvenlik sistemleri bulunur (madde 42).
• Çalışan sayısı kadar dikey yaşam hattı oluşturulur; çalışanlara tam vücut kemer sistemi ve halat tutucu verilir. Dikey yaşam hattının üst ucu uygun bir ankraj noktasına sağlam sabitlenir (madde 43).
• İniş ve çıkış yollarında engel bulunmaz (madde 45). Platformu taşıyan sistem, en olumsuz yükleme koşullarındaki statik ve dinamik kuvvetleri karşılar (madde 46).

İple erişim donanımı ile çalışma

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II madde 4.1.3’e göre halat kullanılarak çalışma, ancak risk değerlendirmesi sonucuna göre işin güvenle yapılabileceği ve daha güvenli iş ekipmanı gerekmediği durumlarda yapılabilir. İşin süresi ve ergonomik zorlamalar dikkate alınarak uygun aksesuarlı oturma yerleri sağlanır (4.1.3.1).

Madde 4.4.1’e göre iple erişim sistemlerinde:

1. Biri çalışma ipi (inip çıkma veya destek), diğeri güvenlik ipi olmak üzere ayrı kancalı en az iki ip bulunur.
2. Çalışma ipine bağlı tam vücut tipi emniyet kemeri verilir ve kullandırılır; kemer ayrıca güvenlik ipine bağlanır.
3. Çalışma ipi güvenli iniş-çıkış araçlarıyla teçhiz edilir ve kullanıcı hareket kontrolünü kaybederse kendiliğinden kilitlenen sisteme sahip olur. Güvenlik ipinde çalışanla birlikte hareket eden düşmeyi önleyici sistem bulunur.
4. Çalışanın kullandığı alet ve aksesuarlar kemere, oturma yerine veya uygun bir yere bağlanır.
5. Acil durumda çalışanın derhal kurtarılabilmesi için iş planlanır ve gözetim sağlanır.
6. Çalışanlara işe uygun ve özellikle kurtarma konusunda yeterli eğitim verilir.

Madde 4.4.2: Risk değerlendirmesine göre ikinci ipin işi daha tehlikeli hale getirdiği istisnai durumlarda, güvenliği sağlayacak yeterli önlemler alınmak şartıyla tek iple çalışılabilir.

Toplu korumanın geçici kaldırılması

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II madde 4.1.5: Düşmeyi önleyen toplu koruma, özel bir iş için geçici olarak kaldırılacaksa aynı korumayı sağlayacak başka güvenlik önlemleri alınır; bunlar alınıncaya kadar çalışma yapılmaz. İş bitince koruyucular yeniden yerine konur. Madde 4.1.4’e göre toplu koruma ancak seyyar veya sabit merdiven başlarında kesintiye uğrayabilir.

Bina içindeki işyerlerinde de benzer kurallar vardır: yüksek geçit, platform ve çalışma sahanlıklarının serbest tüm kenarları ile düşme riski bulunan yerlere uygun korkuluk yapılır (Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-1 madde 40); yeterli sağlamlıkta olmayan çatılara, güvenli çalışmayı sağlayacak ekipman sağlanmadan çıkılmasına ve orada çalışılmasına izin verilmez (madde 32).

Saha kontrol listesi (iş başlamadan)

Teknoloji notu: yaşam hattı ve kemer kontrolleri, iskele kontrol formları ve iş izinleri dijital ortamda (QR kodlu envanter, mobil kontrol listesi) tutulursa kontrol tarihleri ve kusurlu donanım takibi kolaylaşır. Bu, mevzuattaki kayıt ve kontrol yükümlülüğünü yerine getirmenin pratik bir yoludur; zorunlu bir yöntem değildir.

Sınavda bu bilgi nasıl sorulur?

Sık sorulan sorular

Diğer rehberler