Kimyasal maddelerle çalışmalarda sağlık ve güvenlik önlemleri: risk değerlendirmesi, ölçüm, sağlık gözetimi

İşyerinde bulunan, kullanılan veya herhangi bir şekilde işlem gören kimyasal maddelerin çalışan sağlığına etkisi bu yönetmelikle düzenlenir. Mantık sıralıdır: önce maruziyeti önle, mümkün değilse en aza indir.

Hazırlayan: Muhammet Borlak, B Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı
Son mevzuat kontrolü: 26.10.2026

Kısaca

Tehlikeli kimyasal maddeler için risk değerlendirmesi yapılır; Türkçe güvenlik bilgi formu ve yetkili laboratuvarın ölçüm sonuçları dikkate alınır (madde 6).
Önlem sırası: ikame (daha az tehlikeli madde), proses ve mühendislik kontrolü, toplu koruma, yetmezse kişisel korunma (madde 7/1-g).
Maruziyet sınır değerleri aşılırsa işveren en kısa sürede koruyucu ve önleyici tedbirleri alır (madde 7/1-ı).

Risk değerlendirmesi (madde 6)

İşveren, işyerinde tehlikeli kimyasal madde olup olmadığını tespit eder ve varsa risk değerlendirmesini İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’ne uygun yapar.
Özellikle dikkate alınır: maddenin tehlike ve zararları, tedarikçinin Türkçe Güvenlik Bilgi Formu, yetkili laboratuvarın belirlediği maruziyetin türü, düzeyi ve süresi; miktar, kullanım şartları ve sıklığı; sınır değerler; mevcut önlemlerin etkisi; önceki sağlık gözetimi sonuçları; birden fazla maddenin etkileşimi; bakım, onarım, kurulum gibi işlerdeki maruziyet.
Tehlikeli kimyasal içeren yeni bir faaliyete ancak risk değerlendirmesi yapılıp önlemler alındıktan sonra başlanır (madde 6/4).

Önlem hiyerarşisi (madde 7)

1. İkame: Tehlikeli madde yerine tehlikesiz veya daha az tehlikeli madde kullanılır.
2. Proses ve mühendislik kontrolü: Uygun proses, makine, malzeme ve ekipman seçilir.
3. Toplu koruma: İş organizasyonu ve yeterli havalandırma sistemi gibi kaynakta önleme.
4. Kişisel korunma: Toplu önlemler yetersizse bunlarla birlikte kişisel korunma yöntemleri.
Ayrıca: en az sayıda çalışan, en az miktar ve süre, düzenli ve temiz işyeri, kişisel temizlik imkânları, uygun depolama ve taşıma, kontrol ve gözetim (madde 7/1-a-ğ).

Ölçüm ve sınır değerler (madde 7/1-h-ı)

Çalışan sağlığı için risk oluşturabilecek kimyasalların düzenli ölçümü ve analizi yaptırılır; maruziyeti etkileyecek koşullar değiştiğinde ölçümler tekrarlanır.
Sonuçlar yönetmelik eklerindeki mesleki maruziyet sınır değerleriyle değerlendirilir.
Sınır değer aşıldığında işveren en kısa sürede koruyucu ve önleyici tedbirleri alır.

Yangın, patlama ve depolama (madde 7/1-i-m)

Parlayıcı ve patlayıcı maddelerin tehlikeli konsantrasyona ulaşması önlenir; olmazsa tutuşturucu kaynaklar önlenir; o da olmazsa etkiyi azaltan önlemler alınır (öncelik sırası).
Patlayıcı ortamda kullanılacak donanım ve koruyucu sistemler 2014/34/AB temelli yönetmeliğe uygun olur.
Tehlikeli kimyasalların depolandığı tanklarda TS EN 14197 ve TS EN ISO 21009 serilerine uyulur (madde 7/1-m).

Acil durumlar, eğitim ve bilgilendirme (madde 8-9)

Acil durumda etkilenmiş alana yalnızca görevlendirilen çalışanlar ve dış ekipler girebilir; uygun KKD ve özel güvenlik ekipmanı olmayan kişi giremez (madde 8).
Kimyasalla ilgili bilgiler ve acil müdahale ve tahliye prosedürleri kullanıma hazır bulundurulur.
Eğitim: risk değerlendirmesi sonuçları, maddelerin tanınması, riskler, meslek hastalıkları, sınır değerler, Türkçe güvenlik bilgi formları, bölümlerin, kapların ve boru tesisatının etiketleme ve kilitleme bilgileri (madde 9).
Kimyasal üreticisi veya tedarikçisi, işverenin talebi halinde risk değerlendirmesi için gerekli tüm bilgiyi vermek zorundadır (madde 9/3).

Yasaklı kimyasallar (madde 11)

Ek-3’te listelenen maddelerin belirtilen oranlardan fazla bulunması halinde üretimi, kullanımı ve işlemleri yasaktır. İstisna: tam kapalı sistemde, en az miktarda ve maruziyet önlenerek Bakanlıktan izin alınarak yalnızca bilimsel araştırma ve deney, yan ürün veya atıktan ayırma ve teknolojik zorunlu ara madde üretimi için çalışılabilir. Ek-3 listesi bu sayfada verilmemiştir.

Sağlık gözetimi ve kayıtlar (madde 12)

Risk değerlendirmesinde sağlık yönünden risk altında olduğu saptanan çalışanlar sağlık gözetimine tabi tutulur.
Ek-2’de biyolojik sınır değeri bulunan maddelerde aynı ekteki prosedüre uygun gözetim yapılır; çalışan işe başlamadan önce haberdar edilir.
Gözetime tabi her çalışan için kişisel sağlık ve maruziyet kaydı tutulur ve güncellenir; kayıtlar gizlilik dikkate alınarak saklanır, istenirse Bakanlığa verilir. Çalışan kendi sonuçlarını görme hakkına sahiptir.
İşyeri faaliyeti sona ererse kayıtlar SGK il müdürlüğüne teslim edilir.
Tanımlanabilir bir hastalık veya biyolojik sınır değer aşımı görülürse çalışan bilgilendirilir; risk değerlendirmesi ve önlemler gözden geçirilir, gerekirse çalışan maruziyetsiz bir işe alınır ve aynı maruziyetteki diğer çalışanların sağlığı kontrol edilir.

Sahada uygulama önerisi

Kimyasal envanteri çıkarın: ürün adı, miktar, GBF’nin Türkçe ve güncel olup olmadığı, depolama yeri.
Her kimyasal için “ikame edilebilir mi?” sorusunu risk değerlendirmesinde yazılı yanıtlayın.
Ölçüm planını (hangi madde, hangi bölüm, hangi sıklık) işyeri hekimi ile birlikte hazırlayın ve sınır değer aşımında tetikleyecek eylem planını ekleyin.

Sınavda bu bilgi nasıl sorulur?

Sınavda böyle sorulur · sınav formatına uyarlanmış örnek

Kimyasal maddelerle çalışmalarda risk azaltma önlemleri öncelik sırasına göre aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

Kişisel korunma, toplu koruma, ikame
Toplu koruma, kişisel korunma, ikame
İkame, proses ve mühendislik kontrolleri, toplu koruma, kişisel korunma
Havalandırma, ikame, yalnızca kişisel korunma
Yalnızca eğitim ve uyarı levhaları

Doğru cevap: C. Madde 7/1-g: Önce tehlikeli madde yerine daha az tehlikeli olan kullanılır (ikame). Mümkün değilse proses ve mühendislik kontrolleri, toplu koruma önlemleri; bunlar yeterli değilse bunlarla birlikte kişisel korunma yöntemleri uygulanır.

Sık sorulan sorular

Güvenlik bilgi formu Türkçe olmak zorunda mı?

Evet. Risk değerlendirmesinde tedarikçilerden sağlanan, ilgili Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Yönetmeliği’ne uygun Türkçe Güvenlik Bilgi Formu dikkate alınır (madde 6/2-b).

Maruziyet ölçümünü kim yapar?

Yönetmelik, İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yetkilendirilmiş bir laboratuvarın tespit ettiği maruziyeti esas alır (madde 6/2-c).

Sağlık gözetimi her kimyasal çalışan için zorunlu mu?

Risk değerlendirmesinde sağlık yönünden risk altında olduğu saptanan çalışanlar için yapılır; biyolojik sınır değeri bulunan maddelerde Ek-2 prosedürü uygulanır (madde 12).

Sınır değer aşılırsa ne yapılır?

İşveren, bu durumun en kısa sürede giderilmesi için koruyucu ve önleyici tedbirleri alır ve risk değerlendirmesini gözden geçirir (madde 7/1-ı).

Bu konuyu soru çözerek pekiştirin

Madde atıflı, gerekçeli çözümlü soruları kayıt olmadan ücretsiz deneyin.

Ücretsiz soruları çöz

Sahada kullanacağınız evrakları mı arıyorsunuz?

Eğitim slaytları, risk analizleri, acil durum planları ve kontrol formları İSG doküman merkezinde. Dokümanlar sınav paketinden ayrı satılır.

Doküman merkezine git

Kaynaklar ve not

Dayanak: Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik madde 1-12. Ek-1 (mesleki maruziyet sınır değerleri), Ek-2 (biyolojik sınır değerler) ve Ek-3 (yasaklı maddeler) listeleri bu sayfada verilmemiştir. Mevzuat metinleri 26.10.2026 tarihinde kontrol edilmiştir. Güncel metin için mevzuat.gov.tr adresine bakın. Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; bağımsız bir çalışma aracıdır, resmî kurumla bağlantısı yoktur.

Diğer rehberler

A, B, C sınıfı iş güvenliği uzmanı farkıHangi belge hangi işyerinde geçerli, bir üst sınıfa nasıl geçilir?6331 sayılı İSG Kanunu nedirTürkiye’de iş sağlığı ve güvenliğinin ana kanunu, kolay anlatım ve sınav notları.Risk değerlendirmesi nedirTehlike ile risk farkı, 5 adım, Fine-Kinney örneği ve yenileme süreleri.İSG kurulu nasıl kurulurKaç çalışanda zorunlu, kimler üye olur, toplantılar nasıl yapılır?Çalışan İSG eğitimi süreleriİşe başlama eğitimi, temel eğitim süreleri, tekrar aralıkları ve belgelendirme.Acil durum planı ve tatbikatDört acil durum ekibi, kaç çalışana kaç kişi, tatbikat ve plan yenileme süreleri.KKD işveren yükümlülükleriKKD ne zaman kullanılır, işveren neleri sağlar, çalışan nelere uyar?İş kazası bildirimiİşverenin kayıt, inceleme ve SGK bildirim yükümlülüğü, üç iş günü kuralı.Uzman ve hekim çalışma süreleriÇalışan başına aylık asgari süreler, tam gün eşikleri ve hesap örnekleri.Çalışmaktan kaçınma hakkıCiddi ve yakın tehlikede başvuru usulü, ücret hakkı, işyerini terk ve fesih.Yüksekte çalışma önlemleriTanım, toplu korumanın önceliği, yaşam hattı, iskele ve merdiven kuralları.İşyeri bina ve eklentileriAcil çıkış, yangın, havalandırma, aydınlatma, zemin, sosyal alanlar, kontrol listesi.KKD CE işareti ve kategorilerKKD alırken neye bakılır? CE, Türkçe kılavuz, uygunluk beyanı, kategori I-II-III.Gürültü yönetmeliği80, 85 ve 87 dB(A) ne demek? Hangi değerde ne yapılır?Elle taşıma işleriYük ne zaman riskli? Önce mekanik sistem, kaçınılmazsa Ek-1 faktörleri.Patlayıcı ortamlarBölge 0, 1, 2 ve 20, 21, 22 ne demek? Patlamadan korunma dokümanında neler olur?Asbestle çalışmaAsbest söküm kim yapar? İş planı, ölçüm, sağlık gözetimi ve 40 yıl kayıt.Lisans kodu nasıl alınırShopier’den ödeme, kod teslimi, “Lisans kodum var” alanı, 3 cihaz ve iade kuralı.Yeni Makine Emniyeti YönetmeliğiYürürlük tarihi, dijital talimat, önemli değişiklik, yazılım ve siber güvenlik.Yapı işlerinde İSGKoordinatör ne zaman gerekir? 30 iş günü, 20 çalışan ve 500 yevmiye eşikleri.İş ekipmanları ve periyodik kontrolPeriyodik kontrol kime yaptırılır? EKİPNET, sözleşme, günlük muayene ve yetki sınırı.Alt işverenlikAsıl iş, yardımcı iş, uzmanlık şartı, sözleşme maddeleri ve muvazaa riski.Gebe ve emziren çalışanlar7,5 saat sınırı, gece çalışma yasağı, 100-150 ve 150 üstü kadın çalışan eşikleri.Çocuk ve genç işçilerGünlük 7-8 saat sınırı, 40 saat hafta tatili, 20 gün izin, yasak işler ve veli bilgilendirme.